काठमाडौं इसराइल र ईरान बीच फेरि एकपटक तनाव चुलिएको छ। शनिबार इसराइलले ईरानविरुद्ध हमला सुरु गरेको घोषणा गर्दै यसलाई “सतर्कतामा गरिएको हमला” भनेको छ। इसराइलका रक्षा मन्त्री इसराइल कात्स ले देशभर “विशेष र स्थायी आपतकालीन अवस्था” लागू गरिएको जानकारी दिएका छन्।

ईरानको सरकारी समाचार संस्था फ़ार्स न्यूज़ एजेंसी का अनुसार तेहरान सहरको केन्द्र भागमा धेरै विस्फोटको आवाज सुनिएको छ र कम्तीमा तीन स्थानमा विस्फोट भएका तस्बिरहरू सार्वजनिक गरिएका छन्।

यसैबीच, इसराइलको सेना इसराइल डिफ़ेंस फ़ोर्सेस ९आईडीएफ़० ले सामाजिक सञ्जाल एक्समार्फत अत्यावश्यक सेवाबाहेक सबै गतिविधि रोक्ने निर्णय गरिएको जनाएको छ। इसराइलले नागरिक उडानका लागि आफ्नो हवाई क्षेत्र बन्द गरेको छ भने ईरानले पनि अर्को सूचना नआएसम्म हवाई क्षेत्र बन्द गर्ने घोषणा गरेको छ।

मध्यपूर्वमा फेरि बढ्दो तनाव

दुई महिनाअघि मात्र इसराइल र ईरानबीच १२ दिनसम्म चलेको सैन्य टकरावमा दुवै पक्षका धेरै मानिसको ज्यान गएको थियो। पछिल्लो घटनाक्रमसँगै मध्यपूर्व क्षेत्रमा पुनः व्यापक युद्धको जोखिम बढेको विश्लेषण गरिएको छ।

सैन्य क्षमताको तुलना

बीबीसीले विभिन्न स्रोतमार्फत दुवै देशको सैन्य क्षमताको तुलना गर्ने प्रयास गरेको छ। विशेषगरी  सार्वजनिक तथा आधिकारिक तथ्यांकका आधारमा तुलना गरेको छ।

पीस रिसर्च इन्स्टिच्युट ओस्लोका अनुसन्धानकर्ता निकोलस मार्शका अनुसार सैन्य क्षमताको मूल्यांकनमा क्ष्क्ष्क्क् लाई विश्वसनीय मापदण्ड मानिन्छ।

रक्षा बजेट

क्ष्क्ष्क्क् का अनुसार इसराइलको रक्षा बजेट ईरानको तुलनामा करिब सात गुणा बढी छ।

ईरानको रक्षा बजेट अर्बौं डलरमा सीमित छ।

इसराइलको रक्षा बजेट करिब २० अर्ब डलरभन्दा बढी अनुमान गरिएको छ।
जीडीपीको अनुपातमा पनि इसराइलले ईरानको भन्दा दोब्बर हिस्सा रक्षा क्षेत्रमा खर्च गर्छ।

हवाई शक्ति

क्ष्क्ष्क्क् का अनुसार इसराइलसँग आधुनिक र उच्च प्रविधियुक्त लडाकु विमानको ठूलो संख्या छ।

एफ–१५ र एफ–३५ जस्ता लामो दूरीसम्म आक्रमण गर्न सक्ने विमान इसराइलसँग छन्।

एफ–३५ जस्ता स्टेल्थ ९रडारबाट बच्न सक्ने० विमानहरूले इसराइललाई सटीक आक्रमण क्षमता दिन्छन्।

ईरानसँग पनि सयौं लडाकु विमान भए पनि तीमध्ये धेरैजसो पुराना मोडेल ९जस्तै एफ–४, एफ–५, एफ–१४० हुन्। तीमध्ये कति पूर्ण रूपमा सञ्चालनयोग्य छन् भन्ने स्पष्ट छैन, किनकि मर्मत–सम्भारका पार्ट्स उपलब्ध गराउन उसलाई कठिनाइ हुने बताइन्छ।

मिसाइल र रक्षा प्रणाली

इसराइलको रक्षा प्रणालीको मेरुदण्ड “आयरन डोम” र “एरो” प्रणाली हो। यी प्रणालीहरूले छोटो तथा मध्यम दूरीका मिसाइल र ड्रोन रोक्न सक्षम मानिन्छन्।

अर्कोतर्फ, ईरानको मिसाइल कार्यक्रम मध्यपूर्वकै सबैभन्दा ठूलो र विविधतायुक्त मानिन्छ। उससँग हजारौं ब्यालिस्टिक मिसाइल रहेको अमेरिकी अधिकारीहरूले विगतमा बताएका थिए। ईरानले इराकसँगको युद्ध ९१९८०–१९८८० पछि आफ्ना मिसाइल र ड्रोन कार्यक्रमलाई तीव्रता दिएको थियो। हाल उसले छोटो दूरीका मिसाइल र आक्रमणकारी ड्रोन उत्पादनमा उल्लेख्य प्रगति गरेको दाबी गरिन्छ।

नौसैनिक शक्ति

क्ष्क्ष्क्क् का अनुसार ईरानसँग संख्यात्मक रूपमा धेरै जहाज भए पनि ती आधुनिकिकरण नभएका बताइन्छ। इसराइलसँग कम संख्यामा भए पनि प्रविधियुक्त नौसैनिक साधन छन्।

साइबर युद्ध

साइबर आक्रमणको क्षेत्रमा पनि दुवै देशबीच प्रतिस्पर्धा छ। इसराइल प्रविधिको दृष्टिले अगाडि मानिन्छ। तर युद्धको अवस्थामा ईरान र उसका सहयोगी समूहहरूले साइबर आक्रमण तीव्र पार्न सक्ने चेतावनी इसराइली निकायहरूले दिएका छन्।

परमाणु क्षमता

विश्लेषकहरूका अनुसार इसराइलसँग परमाणु हतियार रहेको विश्वास गरिन्छ, यद्यपि उसले औपचारिक पुष्टि गरेको छैन। ईरानमाथि पनि परमाणु हतियार विकासको प्रयास गरेको आरोप लाग्दै आएको छ, तर ईरानले त्यस्ता आरोप अस्वीकार गर्दै आएको छ।

जनसंख्या र सैनिक संख्या

क्षेत्रफल र जनसंख्याका हिसाबले ईरान इसराइलभन्दा धेरै ठूलो देश हो।

ईरानको जनसंख्या करिब ८५ मिलियनभन्दा बढी छ।

इसराइलको जनसंख्या करिब ९ मिलियन आसपास छ।

ईरानसँग करिब ६ लाख सक्रिय सैनिक छन्।

इसराइलसँग करिब १ लाख ७० हजार सक्रिय सैनिक छन्, तर रिजर्भ फौज बलियो मानिन्छ।

निष्कर्ष

रक्षा बजेट, आधुनिक प्रविधि, हवाई शक्ति र मिसाइल प्रतिरक्षा प्रणालीका आधारमा इसराइल प्रविधिगत रूपमा बलियो देखिन्छ। तर जनसंख्या, सैनिक संख्या र मिसाइल भण्डारका आधारमा ईरान संख्यात्मक रूपमा बलियो छ।

हालको तनावले मध्यपूर्वमा व्यापक अस्थिरता निम्त्याउने खतरा बढाएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको पहल र कूटनीतिक प्रयासले मात्र यो द्वन्द्व ठूलो युद्धमा परिणत हुनबाट रोक्न सक्ने विश्लेषकहरू बताउँछन्।

हिन्दी बीबीसीबाट